Nederland
Australië
België
Brazil
Bulgarije
Canada
China
Denemarken
Duitsland
Finland
Frankrijk
Griekenland
Groep
Hongarije
Hongkong SAR
Ierland
India
Italië
Japan
Litouwen
Mexico
Nederland
Nieuw-Zeeland
Noorwegen
Oostenrijk
Polen
Portugal
Roemenië
Singapore
Slovenië
Slowakije
Spain
Tsjechische Republiek
Turkije
Verenigde Arabische Emiraten
Verenigde Staten
Verenigd Koninkrijk
Zweden
Zwitserland
Volgens de Wereldhandelsorganisatie (WTO) is de handel in goederen die AI (kunstmatige intelligentie) mogelijk maken, uitgegroeid tot de belangrijkste motor achter de groei van de wereldhandel. In 2024 bedroeg de wereldwijde export van AI-ondersteunende goederen 3,1 biljoen USD, wat neerkomt op een verdrievoudiging ten opzichte van tien jaar eerder. De handel in AI-ondersteunende goederen was in 2025 verantwoordelijk voor ongeveer een derde van de wereldwijde handelsgroei.
Momenteel zijn de productie van essentiële AI-hardware en de levering van cruciale minerale grondstoffen geconcentreerd in een klein aantal bedrijven en economieën. Zo hebben de bedrijven die essentiële AI-hardware produceren gezamenlijk meer dan 80 % van de wereldwijde markt voor AI-chips in handen. De productie van AI-hardware is met name afhankelijk van NVIDIA in de Verenigde Staten, dat toonaangevend is op het gebied van chipontwerp, ASML in Nederland, dat EUV-lithografiemachines (extreem ultraviolet) produceert, en TSMC in Taiwan, dat de meest geavanceerde AI-chips vervaardigt.
De schaalvergroting van rekencapaciteit, cloudinfrastructuur en datacenters is afhankelijk van continue toegang tot grondstoffen, halffabricaten en gespecialiseerde apparatuur die uit de hele wereld wordt betrokken. Tegelijkertijd stelt de concentratie van productie en aanbod bij een beperkt aantal landen en bedrijven de AI-toeleveringsketen bloot aan verstoringen, hetzij door invoerheffingen, exportbeperkingen of logistieke knelpunten. Naarmate de geopolitieke spanningen toenemen en overheden technologiebeleid steeds vaker als strategisch instrument inzetten, wordt de kans op verstoringen van AI-gerelateerde handelsstromen groter, gezien de huidige geopolitieke en beleidsontwikkelingen. In dit opzicht lijkt Europa relatief zwak gepositioneerd tussen Azië, dat de chipproductie (Taiwan) en de export van zeldzame aardmetalen (China) domineert, en de VS, die de software, de cloudinfrastructuur en het chipontwerp beheerst. Verstoringen in AI-toeleveringsketens zouden de digitale kloof kunnen vergroten tussen landen die technologisch vooroplopen en landen die afhankelijk zijn van handel om toegang te krijgen tot AI-technologieën.
Hoewel er geen algemeen aanvaarde definitie van kunstmatige intelligentie (AI) bestaat, wordt het doorgaans opgevat als technologie die, op basis van invoergegevens en met een variërende mate van menselijke betrokkenheid, output produceert, zoals aanbevelingen, inhoud of beslissingen. In tegenstelling tot traditionele software kunnen deze systemen leren van gegevens, hun gedrag aanpassen en zich in de loop van de tijd verder ontwikkelen (zie kader: Wat is AI?).
Wat is AI?
Kunstmatige intelligentie (AI) verwijst naar de wetenschap en techniek van het bouwen van digitale systemen die taken kunnen uitvoeren waarvan algemeen wordt aangenomen dat ze intelligentie vereisen, waarbij dit gedrag vaak wordt aangeleerd in plaats van direct geprogrammeerd. De drie belangrijkste technische componenten voor het ontwikkelen van AI-capaciteiten zijn data, algoritmen en rekenkracht, ook wel de ‘AI-triade’ genoemd. Mensen leveren de benodigde technische en wetenschappelijke expertise (menselijk kapitaal) om de AI-triade te coördineren en zo een getraind model te produceren.
Data, algoritmen, rekenkracht en menselijk kapitaal spelen elk een cruciale rol bij de ontwikkeling en implementatie van AI. Data vormen de grondstof die door rekenkracht wordt verwerkt; of anders gezegd: rekenkracht is de ‘motor’ die wordt aangedreven door grote hoeveelheden data. Algoritmen bepalen de bewerkingen die op de data worden uitgevoerd om AI-mogelijkheden te creëren. Algoritmen vormen de broncode die alles definieert, van de architectuur van AI-modellen tot de specifieke methoden die bij de training worden toegepast. Rekenkracht (en de bijbehorende hardware en software) fungeert als de fysieke basis voor het uitvoeren van AI-algoritmen. Ten slotte is menselijk kapitaal belangrijk voor het genereren van data, algoritmen en rekenkracht, en voor het uitvoeren van het trainingsproces zelf.
De meeste huidige vooruitgang op het gebied van AI maakt gebruik van een technologie die ‘kunstmatige neurale netwerken’ wordt genoemd. Nadat een neuraal netwerkmodel is getraind, is het in staat om verschillende taken uit te voeren, zoals het schrijven van computercode, het genereren van afbeeldingen of het reageren op gegevens uit de echte wereld.
AI-producten en -diensten worden geleverd via een complexe toeleveringsketen. De basis wordt gevormd door rekenkracht of gespecialiseerde hardware, met name microprocessoren en geheugenchips met hoge bandbreedte, evenals de essentiële minerale grondstoffen die nodig zijn om deze te produceren, ontworpen om de intensieve berekeningen uit te voeren die vereist zijn voor het trainen en uitvoeren van AI-modellen.
Bovenop de hardware bevindt zich de infrastructuur, waaronder datacenters en clouddiensten, voor het bouwen, opslaan en exploiteren van AI-modellen. De volgende laag bestaat uit trainingsgegevens en datatools. Deze omvatten enorme, multimodale datasets die tekst, afbeeldingen, audio en video omvatten, afkomstig uit zowel openbare als eigen databanken.
Rekenkracht, cloudinfrastructuur en data voeden de volgende laag: de markt voor basismodellen. Dit zijn grote, vooraf getrainde AI-modellen die kunnen worden aangepast aan een breed scala aan taken. Ten slotte bestaat de bovenste laag van de toeleveringsketen uit AI-toepassingen voor eindgebruikers die deze modellen inzetten voor specifieke doeleinden.
De Wereldhandelsorganisatie (WTO) heeft een lijst gepubliceerd met ongeveer 100 productcodes van ‘AI-ondersteunende’ goederen die de ontwikkeling en productie van AI-technologieën ondersteunen. Deze AI-ondersteunende goederen zijn onderverdeeld in drie hoofdcategorieën:
Veel AI-ondersteunende goederen zijn van nature multifunctioneel en bestrijken algemene IT, computerhardware en geavanceerde productiecomponenten, wat betekent dat ze een bredere toepassing hebben dan alleen de ontwikkeling en productie van AI. In de rest van dit rapport verwijzen we naar deze lijst van goederen wanneer we het hebben over AI-ondersteunende goederen.
Met een aandeel van 65 % in de gemeten export van AI-ondersteunende goederen spelen Aziatische economieën een centrale rol in de wereldwijde AI-toeleveringsketen. De grootste exporteurs van AI-ondersteunende goederen zijn gevestigd in Oost-Azië, met name in China, Hongkong, Taiwan, Singapore en Zuid-Korea (figuur 2). Landen in Noord-Amerika en Europa die een belangrijke rol spelen in de export van AI-goederen zijn onder meer de Verenigde Staten, Duitsland en Nederland.
Ondanks de relatief kleine omvang van zijn economie staat Nederland qua waarde op de elfde plaats van 's werelds grootste exporteurs van AI-ondersteunende goederen. Het meest waardevolle AI-ondersteunende exportproduct van Nederland is apparatuur voor de productie van halfgeleiders, die in eigen land wordt geproduceerd door ASML.
Wereldwijd domineren, in termen van exportwaarde, intermediaire inputs (2,4 biljoen USD) en AI-apparatuur (721 miljard USD). Daarentegen vertegenwoordigen grondstoffen en verwerkte chemicaliën een veel kleinere exportwaarde (48 miljard USD).
In de geanalyseerde categorieën is de export sterk geconcentreerd over de toeleveringsketen van AI-ondersteunende goederen, waarbij de 15 grootste exporteurs in elke categorie goed zijn voor 85% tot 90% van de wereldwijde export.
Bovendien neemt de concentratie zelfs licht toe naarmate men hoger in de toeleveringsketen komt. Dit wijst erop dat technologisch geavanceerdere activiteiten worden uitgevoerd door, zo niet nog, een kleiner aantal economieën (figuur 3).
Aziatische economieën spelen een bijzonder prominente rol op het gebied van intermediaire inputs en apparatuur, met een aandeel van respectievelijk 70 % en 58 % in de wereldwijde export. China alleen al vertegenwoordigt 18% van de export van halffabricaten en 27% van de export van apparatuur. Het is tevens de enige Aziatische economie met een aanzienlijk aandeel in de export van chemicaliën en grondstoffen, goed voor 18% van het wereldwijde totaal in deze categorie.
Landen in Noord-Amerika en Europa hebben, misschien verrassend genoeg, de grootste voetafdruk in de export van grondstoffen en chemicaliën. Zij zijn goed voor meer dan de helft (55%) van de export in deze categorie, waarbij de Verenigde Staten alleen al 21% van het totaal vertegenwoordigen. Dit neemt niet weg dat Aziatische economieën, met name China, een belangrijke positie blijven innemen in de levering van grondstoffen die cruciaal zijn voor de AI-toeleveringsketen, zelfs wanneer deze een relatief lage nominale exportwaarde vertegenwoordigen, zoals gallium, germanium en siliciumcarbide. In de andere twee categorieën, halffabricaten en apparatuur, spelen landen in Noord-Amerika en Europa een veel minder prominente rol: zij zijn goed voor ongeveer een kwart van de wereldwijde export in elke categorie. Een uitzondering hierop vormt Nederland, dat ondanks zijn relatief kleine economie 7 % van de wereldwijde export van AI-apparatuur voor zijn rekening neemt.
De afhankelijkheid van AI-ondersteunende export is zeer groot in bepaalde economieën die een dominante rol spelen in de AI-toeleveringsketen. Taiwan en Hongkong zijn het meest afhankelijk: 65 % en 56 % van hun export bestaat uit AI-ondersteunende goederen. Deze landen worden gevolgd door de Filippijnen (45%), Singapore (41%) en Maleisië (39%). Daarentegen is de exportconcentratie veel gematigder in China (18%) en de VS (13%).
De totale exportwaarde van grondstoffen en chemicaliën die verband houden met AI bedroeg in 2024 48 miljard USD. De productcodes met de hoogste exportwaarde in de categorie grondstoffen en chemicaliën waren:
Samen hebben deze drie productcodes een totale exportwaarde van 27 miljard USD, oftewel 56% van de totale exportwaarde in deze categorie. Acyclische ethers en hun derivaten (11 miljard USD) fungeren als een essentiële chemische bouwsteen voor de productie van geavanceerde halfgeleidermicrochips die AI aandrijven. De belangrijkste exporteurs van dit specifieke product zijn China, de VS, Saoedi-Arabië en Nederland. Onbewerkt of in poedervorm aanwezig palladium (9 miljard USD) biedt cruciale corrosie- en oxidatiebestendigheid als beschermende beplating op halfgeleiders en vormt de duurzame metalen verbindingen waarmee compacte AI-chips aan printplaten worden bevestigd. Grote exporteurs van dit product zijn de VS, Zuid-Afrika en het VK. Siliconen in primaire vormen (7 miljard USD) fungeren als essentiële materialen voor thermisch beheer en verpakking die voltooide AI-microchips beschermen en koelen. China, de VS en Japan zijn belangrijke exporteurs van dit product.
Voor de meeste exporteurs van grondstoffen en chemicaliën vormt deze categorie een verwaarloosbaar deel van de totale waarde van de goederenexport. De enige uitzondering is Zuid-Afrika, waar deze categorie 2,4% van de totale goederenexport vertegenwoordigt, wat de rol van het land als belangrijke exporteur van palladium weerspiegelt.
Tussenproducten bestaan uit verwerkte of gedeeltelijk vervaardigde goederen die worden gebruikt bij de productie van halfgeleiders. De drie belangrijkste producten in deze categorie vallen allemaal onder elektronische geïntegreerde schakelingen:
Deze drie producten vertegenwoordigen samen een exportwaarde van 995 miljard USD, ofwel 42% van de totale exportwaarde in deze categorie. Landen in Oost-Azië domineren in hoge mate de export van intermediaire inputs die worden gebruikt bij de ontwikkeling van AI. Processoren en controllers (376 miljard USD) zijn essentiële componenten die gegevensverwerking en berekeningen in AI-systemen mogelijk maken. Hieronder vallen elektronische geïntegreerde schakelingen die worden gebruikt in grafische verwerkingseenheden (GPU's) om grootschalige AI-modellen te trainen. De belangrijkste exporteurs van dit product zijn Hongkong, Singapore en China. Andere elektronische geïntegreerde schakelingen (365 miljard USD) omvatten essentiële componenten in AI-hardware voor gegevensopslag, -verwerking en -communicatie. Hieronder vallen gespecialiseerde netwerk- en stroomchips die ervoor zorgen dat steeds complexere AI-clusters efficiënt kunnen functioneren door snelle gegevensuitwisseling en stroomverdeling mogelijk te maken. De handel in dit product is sterk geconcentreerd: Taiwan heeft het grootste aandeel in de export (27% van het wereldwijde totaal), gevolgd door Hongkong en Singapore. Geheugens (254 miljard USD) worden gebruikt om continu gegevens naar de GPU te sturen, waardoor lokale geheugenlatentie en verwerkingstijdverlies tijdens het trainen van AI-modellen worden voorkomen. De grootste exporteurs van geheugens zijn Zuid-Korea, China en Hongkong.
Tussenproducten vormen een aanzienlijk aandeel van de totale goederenexport in heel Azië. Voor Hongkong en Taiwan maken halffabricaten ongeveer 50% uit van de totale goederenexport van deze landen. Ook Maleisië (33%), Singapore (32%) en Zuid-Korea (26%) zijn voor hun export in hoge mate afhankelijk van halffabricaten die in de AI-toeleveringsketen worden gebruikt.
AI-apparatuur omvat de gespecialiseerde gereedschappen en machines die worden gebruikt bij de ontwikkeling en implementatie van AI. De belangrijkste producten in deze categorie, gerangschikt naar exportwaarde, zijn:
Deze drie productcodes vertegenwoordigen een gezamenlijke exportwaarde van 453 miljard USD, ofwel 63% van deze categorie. Communicatieapparatuur (178 miljard USD), zoals netwerkswitches en routers, omvat essentiële apparaten voor AI-systemen die afhankelijk zijn van snelle gegevensuitwisseling, cloud computing en verbonden apparaten. De belangrijkste exporteurs van dit product zijn China, de VS, Hongkong, Nederland en Mexico. Draagbare automatische gegevensverwerkingsmachines (146 miljard USD) omvatten bijvoorbeeld laptops en tablets. Deze apparaten dienen als platforms voor het lokaal ontwikkelen, testen of uitvoeren van lichtgewicht AI-modellen, en voor het benutten van AI-tools en het uitvoeren van berekeningen. China heeft een zeer groot aandeel in de wereldwijde export van dit product, met een exportwaarde van 102 miljard USD. Automatische gegevensverwerkingsmachines (129 miljard USD), zoals servers en moederborden, zijn de hulpmiddelen en apparatuur die worden gebruikt voor het ontwerpen, verifiëren, optimaliseren, debuggen en testen van halfgeleiders.
AI-ondersteunende apparatuur kan een aanzienlijk deel van de totale goederenexport uitmaken, hoewel deze in waarde niet zo belangrijk is als intermediaire inputs. In verhouding tot de totale export vallen Taiwan (9%), Mexico (8%), Thailand (7%) en Nederland (7%) op door hun relatief grote afhankelijkheid van de export van AI-apparatuur. Nederland is een belangrijke wederuitvoerder van communicatieapparatuur, zoals netwerkswitches en routers. Het is tevens een belangrijke exporteur van in eigen land geproduceerde apparatuur voor de halfgeleiderproductie. Dit weerspiegelt de aanwezigheid van ASML, de wereldwijd enige leverancier van EUV-lithografiemachines die worden gebruikt voor de productie van de meest geavanceerde AI-chips.
AI-hardware wordt geproduceerd via een uiterst geconcentreerde toeleveringsketen. Het overgrote deel van ’s werelds meest geavanceerde AI-chips wordt vervaardigd door één enkel bedrijf (het Taiwanese TSMC), dat in hoge mate afhankelijk is van EUV-lithografiemachines, die eveneens door slechts één bedrijf (het Nederlandse ASML) worden geproduceerd. Ook verschillende andere schakels in de toeleveringsketen worden gedomineerd door een klein aantal aanbieders, waaronder het ontwerp van GPU’s voor datacenters (waar de Amerikaanse multinational NVIDIA een marktaandeel van meer dan 80 % heeft) en cloudcomputingdiensten (gedomineerd door een paar grote aanbieders).
De winning en verwerking van kritieke grondstoffen zoals gallium, germanium en zeldzame aardmetalen, die essentieel zijn voor hoogwaardige halfgeleiders en AI-versnellers, zijn eveneens sterk geconcentreerd in een handvol economieën. Zo is de productie van palladium, een edelmetaal dat wordt gebruikt bij de fabricage en verpakking van halfgeleiders, sterk geconcentreerd in slechts twee landen: Rusland en Zuid-Afrika. Naar schatting zijn deze twee landen goed voor ongeveer 80-90 % van het wereldwijde aanbod.
Evenzo zijn germanium en hoogzuiver silicium cruciale grondstoffen voor de ‘front-end’ van halfgeleiders (waferproductie) en zijn er maar weinig alternatieve bronnen, wat betekent dat een verstoring van de handel in deze producten snel gevolgen zou kunnen hebben voor de productie van AI-chips. Momenteel domineert China de productie van gallium en germanium, terwijl de productie van hoogzuiver silicium wordt aangevoerd door Duitsland, de VS en Japan.
We illustreren deze concentratie in de AI-toeleveringsketen aan de hand van twee voorbeelden. Het eerste richt zich op apparatuur voor de halfgeleiderproductie. Het tweede gaat in op de chips zelf, met name de meest geavanceerde processors die worden gebruikt om AI-modellen te trainen, beter bekend als grafische verwerkingseenheden (GPU’s).
HS-code 848620 is de wereldwijd gestandaardiseerde goederencode voor machines en apparaten die uitsluitend of hoofdzakelijk worden gebruikt voor de vervaardiging van halfgeleiderapparaten. De grootste wereldwijde exporteur onder deze productcode is Nederland. Nederland is de thuisbasis van ASML, het enige bedrijf ter wereld dat momenteel in staat is om EUV-lithografiemachines te produceren. Deze machines zijn essentieel voor de productie van de meest geavanceerde AI-chips (zoals die ontworpen door NVIDIA). Andere belangrijke exporteurs onder deze HS-code zijn Japan, Singapore en de Verenigde Staten. Deze landen produceren echter niet de meest geavanceerde EUV-lithografiemachines. Figuur 5 laat zien hoe de export van apparatuur voor de chipproductie verdeeld is over de belangrijkste chipexporterende landen.
De afgelopen jaren is de vraag naar AI-chips astronomisch gestegen. Deze chips worden overwegend ontworpen door NVIDIA, dat een marktaandeel van meer dan 80% heeft, en worden geproduceerd in Taiwan. Taiwan classificeert de GPU’s die worden gebruikt voor het trainen van AI-modellen onder HS-code 847180. Uit een analyse van de belangrijkste exporteurs binnen deze productcode blijkt dat Taiwan een zeer groot aandeel in dit marktsegment inneemt. De belangrijkste exportbestemming is de Verenigde Staten, waar het merendeel van de wereldwijde datacentra en trainingsfaciliteiten voor kunstmatige intelligentie is geconcentreerd (figuur 6). Een goed gedocumenteerde administratieve discrepantie is dat de Verenigde Staten binnenkomende standalone GPU’s onder code 847330 indelen, wat betekent dat exact dezelfde handelsstroom door Taiwan en de Verenigde Staten onder verschillende productcodes wordt gerapporteerd.
Naarmate de toepassing van AI zich over de economie uitbreidt, groeit de vraag naar de goederen en grondstoffen die AI mogelijk maken snel. Hoewel de toeleveringsketen van AI-producten complex en wereldwijd is, slaagt een select aantal landen erin elke fase van de toeleveringsketen te domineren. De 15 grootste exporteurs zijn in elke belangrijke fase van de AI-toeleveringsketen goed voor 85% tot 90% van de wereldwijde export. Voor bepaalde kritieke grondstoffen, apparatuur voor de chipfabricage en de meest geavanceerde AI-chips kan de concentratie zelfs nog verder oplopen. Aan de hand van twee voorbeelden van dergelijke sterk geconcentreerde toeleveringsketens hebben we aangetoond dat voor sommige kritieke goederen slechts een handvol landen verantwoordelijk is voor bijna het gehele wereldwijde aanbod. Deze marktconcentratie onderstreept de kwetsbaarheid van de wereldwijde AI-toeleveringsketen voor handelsverstoringen.
