Mondiale AI-keten sterk geconcentreerd

Nederland is in Europa de op één na grootste exporteur van goederen die de ontwikkeling en toepassing van AI mogelijk maken en is daarnaast goed voor 7 procent van de wereldwijde export van AI-apparatuur. Tegelijkertijd is de mondiale markt sterk geconcentreerd. Aziatische economieën nemen 65 procent van de AI-gerelateerde export voor hun rekening, terwijl de vijftien grootste exportlanden 85 tot 90 procent van de wereldwijde uitvoer vertegenwoordigen. Deze sterke concentratie betekent dat Europa in hoge mate afhankelijk is van een beperkt aantal regio's, waardoor het extra kwetsbaar is voor verstoringen in toeleveringsketens, handelsbelemmeringen en exportrestricties. Dat concludeert Atradius in het rapport ‘Concentratierisico’s in de mondiale AI-keten’, dat vandaag wordt gepubliceerd.

De fysieke basis onder AI is in het afgelopen decennium uitgegroeid tot een belangrijke motor van de wereldhandel. De ontwikkeling en toepassing van AI vereisen een breed scala aan goederen, waaronder grondstoffen, processors, geheugenchips, servers, netwerkapparatuur en machines voor de productie van halfgeleiders. In 2024 vertegenwoordigde de wereldwijde export van deze AI-gerelateerde goederen een waarde van ruim 2,9 biljoen euro. Dat is ongeveer drie keer zoveel als tien jaar geleden. In exportwaarde wordt deze snel groeiende markt vooral gedragen door halffabricaten, zoals processors en geheugenchips, en gespecialiseerde AI-apparatuur, waaronder chipproductiemachines.

Azië domineert wereldwijde export van AI-gerelateerde goederen  

Azië is goed voor 65 procent van de wereldwijde export van AI-gerelateerde goederen. De grootste exporteurs bevinden zich vooral in Oost-Azië, met China, Hongkong, Taiwan, Singapore en Zuid-Korea als belangrijkste spelers. Deze dominantie is het sterkst bij halffabricaten en apparatuur: Aziatische economieën vertegenwoordigen respectievelijk 70 en 58 procent van de wereldwijde export in deze categorieën. China alleen is goed voor 18 procent van de export van halffabricaten en 27 procent van de export van AI-apparatuur. Voor sommige kritische producten is deze concentratie zelfs nog groter, waardoor verstoringen in één land of bij één producent snel kunnen doorwerken in de mondiale AI-keten. De Verenigde Staten spelen een sleutelrol in software, cloudinfrastructuur en chipontwerp, maar bij de productie van halffabricaten en AI-apparatuur ligt het zwaartepunt duidelijk in Azië. Ook de VS zijn voor de verdere groei van AI afhankelijk van internationale productieketens waarin Aziatische landen een centrale positie innemen.

Nederland sterke schakel dankzij chipmachines en logistieke functie

Nederland neemt ondanks de relatief beperkte omvang van zijn economie een sterke positie in op de mondiale markt. Met een exportwaarde van ruim 80 miljard euro in AI-gerelateerde goederen staat het wereldwijd op de elfde plaats. In Europa staat Nederland, na Duitsland, op de tweede positie. Vooral machines voor de productie van halfgeleiders (chips) zijn belangrijk. Nederland is dankzij ASML wereldwijd de grootste exporteur in deze productcategorie; ASML is de enige producent van EUV-lithografiemachines die nodig zijn voor de productie van de meest geavanceerde AI-chips. Daarnaast speelt Nederland als logistieke hub een belangrijke rol bij de wederuitvoer van onder meer netwerkswitches en routers. Chipproductiemachines en apparatuur voor dataoverdracht zijn goed voor 34 miljard euro, wat overeenkomt met 42 procent van de Nederlandse export van AI-goederen.

“Nederland heeft binnen Europa een bijzondere positie in de AI-toeleveringsketen. Onze kracht zit niet alleen in de omvang van de export, maar vooral in specialistische technologie voor de chipindustrie en het ecosysteem daaromheen. Tegelijkertijd laat ons rapport zien dat Europa voor veel andere cruciale onderdelen afhankelijk blijft van een klein aantal landen in Azië en van de VS. Juist nu AI snel wordt opschaald, maakt deze concentratie de keten gevoeliger voor geopolitieke spanningen en handelsverstoringen”, vertelt Theo Smid, senior econoom van Atradius. “Voor Europa is het daarom cruciaal om de afhankelijkheid waar mogelijk te verkleinen en de eigen positie in cruciale onderdelen van de AI-keten te versterken. Meer diversificatie van leveranciers en investeringen in Europese technologische capaciteit kunnen de weerbaarheid van de regio tegen mogelijke verstoringen in de toekomst vergroten.”