De toenemende bedrijfskosten als gevolg van knelpunten in de logistiek

De sluiting van de Straat van Hormuz blijft een last vormen voor de wereldeconomie, en er is nog weinig hoop op een volledige heropening. Atradius en Oxford Economics voorspellen momenteel dat de wereldwijde bbp-groei in 2026 0,5 procentpunt lager zal uitvallen dan het geval zou zijn geweest als de Straat open was gebleven.  

De aanhoudende sluiting van de Straat herinnert ons eraan hoe afhankelijk we zijn van een ononderbroken stroom van commerciële scheepvaart. Het laat ook zien hoe knelpunten op cruciale handelsroutes zich snel kunnen uitbreiden tot buiten de transportsector, met gevolgen voor de kosten, de productie, de cashflow en het ondernemersvertrouwen in de hele wereldeconomie. Hormuz is een „knelpunt“, een smalle zeestraat waar enorme hoeveelheden wereldwijde handel doorheen stromen. Het is niet de enige, en het is zelfs niet de belangrijkste wat betreft het volume aan goederen dat door de zeestraat wordt vervoerd. Knelpunten zijn niet alleen van belang omdat er goederen doorheen worden vervoerd, maar ook omdat ze fungeren als kanalen waarlangs geopolitieke en klimaatschokken zich via toeleveringsketens verspreiden naar de bredere economie. 

Er zijn wereldwijd ongeveer 30 kritieke knelpunten, van het Kanaal tot de Straat van Taiwan. De meeste zijn natuurlijke geografische kenmerken: smalle waterwegen ingeklemd tussen landmassa’s. Maar twee ervan, het Panamakanaal en het Suezkanaal, zijn door mensen aangelegd. 

Sommige knelpunten zijn belangrijker voor de wereldhandel dan andere, en sommige zijn duidelijker kwetsbaar voor verstoringen. Maar de kwetsbaarheid neemt overal toe, als gevolg van toenemende geopolitieke spanningen, versnelde klimaatverandering, of beide. Elk knelpunt kan de onzekerheid, de kosten en de doorlooptijden vergroten, wat de internationale handel ondermijnt. Wat begint als een logistieke beperking, kan uiteindelijk uitgroeien tot financiële druk voor bedrijven, met gevolgen voor het werkkapitaal, het betalingsgedrag en het kredietrisico in de hele toeleveringsketen. 

Wanneer toeleveringsketens worden bedreigd, proberen bedrijven de controle te behouden door hun leveranciers te diversifiëren. Dat is verstandig, maar niet langer voldoende. Toeleveringsketenmanagers moeten zowel de routes kennen die goederen afleggen naar de markt als hun herkomst, en alternatieven voorbereiden. Bedrijven moeten hun veerkracht versterken tegen de gevolgen van verstoringen van scheepvaartroutes voor kosten, marges, cashflow en leveringsprestaties.  

Hormuz: een alarmsignaal voor de wereldhandel

De oorlog tussen de VS en Iran en daarmee de feitelijke afsluiting van de Straat van Hormuz heeft een wereldwijde noodsituatie veroorzaakt. Ongeveer 25% van de wereldwijde oliehandel over water verloopt via het smalle kanaal van 100 mijl dat de Perzische Golf met de Golf van Oman verbindt, maar de gevolgen blijven niet beperkt tot de energiemarkten. Stijgende kosten en verstoorde handelsstromen kunnen zich via toeleveringsketens verspreiden, waardoor de financiële druk toeneemt op bedrijven die ver van de regio zelf verwijderd zijn. De energieprijzen zijn omhooggeschoten en de inflatie stijgt wereldwijd. Een spoedig einde aan de crisis lijkt onwaarschijnlijk zolang de strijdende partijen elkaar blijven bestoken met raketten en venijn.

Hormuz is een van de vele knelpunten die cruciaal zijn voor een soepele wereldhandel. Azië telt er meerdere. Bijna een kwart van de wereldhandel passeert de Straat van Malakka en de Straat van Taiwan. In het Midden-Oosten maakt de Straat van Bab-el-Mandeb deel uit van de belangrijkste Midden-Oosterse kortere route voor scheepvaartverkeer tussen Europa en Azië, waar dagelijks miljoenen vaten olie worden vervoerd. Verder naar het noorden verloopt ongeveer 5% van de handel via de Bosporus, een smalle zeestraat die de Zwarte Zee en de Zee van Marmara met elkaar verbindt op de grens tussen Europa en Azië.

Maar de kwetsbaarheid beperkt zich niet tot smalle waterwegen. De toenemende concentratie van de wereldhandel via een relatief klein aantal megahavens zorgt voor extra knelpunten die verstoringen kunnen versterken wanneer stakingen, cyberaanvallen of extreme weersomstandigheden de activiteiten beïnvloeden​​.​ 

Veel knelpunten zijn zeer kwetsbaar voor toenemende geopolitieke spanningen. Ten zuiden van Hormuz maakt de Straat van Bab-el-Mandeb deel uit van de toegangsroute naar het Suezkanaal. Toen de Jemenitische Houthi’s in 2023 en 2024 de veilige doorvaart bedreigden, moesten schepen worden omgeleid via Kaap de Goede Hoop, waardoor de reizen tussen Azië en Europa duizenden mijlen langer werden. De Houthi’s zijn bondgenoten van Iran en hebben de afgelopen weken hun aanvallen op de scheepvaart in de Rode Zee opgevoerd. 

Elders blijft de Russische invasie van Oekraïne de handelsroutes in de Zwarte Zee onder druk zetten. In Azië kunnen de toenemende spanningen tussen China en Taiwan, en in de Zuid-Chinese Zee, gevolgen hebben voor enkele van ’s werelds drukste scheepvaartroutes. ​​ 

Er wordt ook steeds meer aandacht besteed aan de infrastructuur van onderzeese kabels. Schade aan cruciale communicatieverbindingen kan financiële transacties, logistieke systemen en digitale handel verstoren, met economische gevolgen die verder reiken dan het vervoer van fysieke goederen. 

De greep op de wereldhandel wordt versterkt 

Tegen deze achtergrond moet de sluiting van de Straat van Hormuz door Iran als een waarschuwing dienen. Knelpunten zijn meer dan alleen kwetsbare locaties op een kaart. Het verval van de Pax Americana en de afnemende bereidheid en het vermogen van de VS om wereldwijd bij te dragen aan maritieme veiligheid, vormen een bedreiging voor de vrijheid van scheepvaart. Naarmate landen strijden om invloed, neemt de kans op conflicten (diplomatiek, militair of op handelsgebied) toe. In deze omstandigheden worden knelpunten instrumenten om invloed uit te oefenen in plaats van louter geografische toevalligheden. 

„Knelpunten worden in toenemende mate middelen die kunnen worden gecontroleerd, belast of als dreigingsmiddel ingezet“, zegt Christian Bürger, Senior Editor bij Atradius. „Het blokkeren van de toegang tot deze knelpunten is eenvoudiger geworden. Goedkope technologie zoals drones en de gemakkelijkere toegang tot raketten vergroten het bereik van gewapende groeperingen verder uit op zee. Elke toekomstige overeenkomst waarbij tol of heffingen worden opgelegd aan schepen die door de Straat van Hormuz varen, zou een ernstig precedent scheppen.” 

Geopolitieke spanningen nemen toe en af naarmate leiders en regeringen wisselen. Maar conflicten vormen niet de enige bedreiging voor de cruciale knelpunten in de wereld. Natuurrampen en extreem weer hebben altijd al bestaan, maar de klimaatverandering verergert ze. 

​​De lage waterstanden in het Panamakanaal zijn het gevolg van een steeds sterker wordende El Niño in combinatie met langdurige opwarming. De kanaalautoriteit heeft de toegestane diepgang van schepen in 2026 al vijf keer verlaagd, wat betekent dat schepen lichtere ladingen moeten vervoeren tegen hogere kosten. Sommige schepen varen nu om Kaap Hoorn heen, precies de reis die men juist wilde vermijden door het kanaal aan te leggen.​​​ 

Ondertussen heeft tyfoon Bavi in juli verschillende Chinese havens gesloten, wat tot vijf dagen vertraging bij de verscheping heeft veroorzaakt. Naarmate de aarde opwarmt, komen extreme weersomstandigheden alleen maar vaker voor. 

​​​Hoewel de klimaatverandering in sommige scheepvaartroutes voor verstoringen zorgt, maakt zij andere routes juist bruikbaar. Zo wordt de Noordelijke Zeeroute langs de Russische Arctische kust steeds beter bevaarbaar naarmate de temperaturen stijgen, en wordt deze door Rusland en China steeds vaker gezien als een alternatieve corridor tussen Azië en Europa.​​​ 

Alternatieve routes: een gedeeltelijke oplossing 

Knelpunten zijn om verschillende redenen kwetsbaar, en de mate van risico voor toeleveringsketens is eveneens ongelijk. Bedreigingen voor de wereldeconomie als gevolg van knelpunten bij deze doorgangen hangen af van de ernst van de verstoring, het volume en de waarde van de goederen die via de route worden vervoerd, en de beschikbaarheid van alternatieve routes. Maar de situatie is complex. 

Als bijvoorbeeld de Rode Zee wordt afgesloten of bedreigd, worden schepen die vanuit Azië naar Europa varen omgeleid via Zuid-Afrika, waardoor de reistijd met weken wordt verlengd. Mocht de Straat van Malakka worden afgesloten, dan zijn de Straat van Soenda of de Straat van Lombok veel minder belastende alternatieven.  

Maar hoewel deze omleidingen bestaan, nemen ze niet alle risico’s weg. Langere scheepvaartroutes verhogen de transportkosten, verlengen de levertijden en zorgen ervoor dat goederen langer onderweg zijn. Dit vergroot de behoefte aan voorraadfinanciering, zet het werkkapitaal onder druk en kan de liquiditeit in de hele toeleveringsketen verzwakken. Een regionaal conflict zou Malakka en de alternatieve routes gemakkelijk kunnen afsluiten. De Straat van Malakka vormt tevens de toegang tot een aantal grote havens die samen ongeveer een kwart van de wereldwijde overslag verwerken. Belangrijke scheepvaartknooppunten zoals Singapore en Tanjung beschikken over veel meer capaciteit en een veel betere infrastructuur dan havens op secundaire routes. De Straat van Malakka is niet voor niets de drukste zeestraat ter wereld (gemeten naar de waarde van het verkeer). 

Moderne toeleveringsketens zorgen ervoor dat de blootstelling aan risico’s door knelpunten snel toeneemt. Naarmate vertragingen zich over meerdere transportroutes opstapelen, kan de druk op de toeleveringsketen productieschema’s beïnvloeden, facturering uitstellen en de geldstroom tussen bedrijven vertragen. 

​​​​Een enkele reis van China naar Noord-Europa betekent normaal gesproken het passeren van zes smalle zeestraten, van Taiwan tot Gibraltar. Voor veel daarvan geldt een verhoogd risico op verstoringen. 

Sectoren die het grootste risico lopen 

Alles bij elkaar genomen zullen bedreigingen door conflicten, handelsgeschillen en klimaatverandering waarschijnlijk leiden tot toenemende knelpunten in wereldwijde toeleveringsketens. Exporterende landen zullen niet werkeloos toekijken terwijl hun economieën lijden, maar op de korte tot middellange termijn hebben ze beperkte mogelijkheden.

De olieproducenten in de Golf zoeken al naar manieren om hun afhankelijkheid van de Straat van Hormuz te verminderen, maar het aanleggen van nieuwe wegen en pijpleidingen kost tijd en geld. Ook de capaciteit is een probleem; ongeveer 80% van de wereldwijde goederen wordt over zee vervoerd.  

Ondertussen moeten grensoverschrijdende bedrijven hun beheer van de toeleveringsketen aanpassen om rekening te houden met de kans op verstoringen op knelpunten. Diversificatie van leveranciers is wellicht niet voldoende als goederen van verschillende bedrijven afhankelijk zijn van dezelfde kwetsbare transportroutes. 

„Verstoringen op belangrijke knelpunten in de scheepvaart kunnen de transport-, logistieke en voorraadkosten doen stijgen, waardoor de marges en de cashflow onder druk komen te staan”, zegt Theo Smid, senior econoom bij Atradius. „Langere transittijden kunnen het voorspellen van de vraag bemoeilijken, de behoefte aan werkkapitaal vergroten en de betrouwbaarheid van leveringen verminderen. Bedrijven kunnen ook meer risico lopen op betalingsachterstanden van klanten als de verstoring de bedrijfsvoering en financiële prestaties van hun klanten beïnvloedt.” 

Bedrijven ondervinden deze druk vaak door veranderingen in het betalingsgedrag. Klanten die te maken hebben met operationele verstoringen kunnen om langere betalingstermijnen vragen, de betaling van facturen uitstellen of een verslechtering van hun financiële prestaties ondervinden. Op deze manier kunnen verstoringen in de scheepvaart uitgroeien tot bredere kredietrisico’s. 

De sectoren die het meest kwetsbaar zijn voor verstoringen door knelpunten in de scheepvaart, zijn de sectoren die afhankelijk zijn van wereldwijde toeleveringsketens en just-in-time-leveringen. Dit zijn niet noodzakelijkerwijs de sectoren die het dichtst bij het knelpunt liggen, maar wel de sectoren die het meest afhankelijk zijn van ononderbroken wereldwijde handelsstromen.  

Zo kunnen vertragingen bij de levering van onderdelen en grondstoffen de productieschema’s in de verwerkende industrie verstoren. Automobielbedrijven zijn sterk afhankelijk van grensoverschrijdende toeleveringsketens, en detailhandelaren zijn kwetsbaar voor vertragingen in het transport, voorraadtekorten en hogere vrachtkosten. 

Elektronica- en technologiebedrijven zijn sterk afhankelijk van scheepstransporten via de Straat van Taiwan en de Straat van Malakka. Een afsluiting van de Straat van Taiwan zou ernstige gevolgen hebben voor de hightechsector in Europa en de VS, vanwege het bijna-monopolie van Taiwan op de productie van de meest geavanceerde halfgeleiders. 

Bedrijven in de landbouw en de bouw zijn aangewezen op tijdige en kosteneffectieve leveringen van meststoffen, aggregaten en andere materialen. De farmaceutische sector is gevoelig voor vertragingen bij de verzending van cruciale ingrediënten. 

Transport- en logistieke bedrijven worden het meest direct getroffen door druk op knelpunten. Stijgende bedrijfskosten moeten worden opgevangen of doorberekend aan klanten. Routewijzigingen moeten worden beheerd. Vertragingen zorgen voor voortdurende uitdagingen op het gebied van personeelsbeheer en communicatie met klanten. 

Omgaan met onzekerheid  

Hoewel de gevolgen per sector verschillen, kan verstoring bij knelpunten gevolgen hebben die veel verder reiken dan de logistiek, en die van invloed zijn op de operationele prestaties, de financiële veerkracht en de klantrelaties. Er zijn echter manieren om risico’s te beperken en zelfs een concurrentievoordeel te creëren.  

Bedrijven die hun transportroutes goed in kaart hebben, kunnen kwetsbaarheden eerder signaleren en effectiever reageren op verstoringen. Inzicht in waar toeleveringsketens kritieke knelpunten raken, kan bedrijven ook helpen te anticiperen op mogelijke gevolgen voor kosten, liquiditeit en het betalingsgedrag van klanten. Kredietverzekering beschermt de kasstromen en schept vertrouwen, ondanks een steeds onzekerder wordend handelsklimaat. 

Conflicten, klimaatverandering en handelsgeschillen zetten de kritieke handelsroutes in de wereld steeds meer onder druk. Voor bedrijven is het inzicht in waar toeleveringsketens deze knelpunten raken niet langer louter een logistieke kwestie, maar een strategische en financiële. Bedrijven die kunnen anticiperen op verstoringen en zich snel kunnen aanpassen, zijn beter in staat om hun liquiditeit te beschermen, de continuïteit te waarborgen en veerkracht op te bouwen in een steeds onzekerder wordende handelsomgeving.

Neem contact met ons op om te ontdekken hoe je jouw eigen kredietrisicostrategie kunt versterken, en ontdek hoe wij jou kunnen helpen om voorop te blijven lopen.